PEERS® (Program for the Education and Enrichment of Relational Skills), UCLA’da Dr. Elizabeth Laugeson tarafından 2004 yılında geliştirilen, kanıta dayalı ve dünyada en yaygın kullanılan ergen sosyal beceri programıdır.
Program, arkadaşlık kurmakta ve sürdürmekte zorlanan ergenlere; sohbet başlatma, arkadaş seçme, alay ve zorbalıkla başa çıkma, anlaşmazlıkları yönetme ve birlikte vakit geçirme gibi sosyal becerileri somut kurallar ve adımlar halindeöğretir.
PEERS’in en belirgin özelliği, ebeveynin sürece aktif olarak dahil edilmesidir. Ebeveynler “sosyal koç” olarak eğitilir; ergenin öğrendiği becerileri ev, okul ve sosyal ortamlarda kullanmasına rehberlik eder.
Program bugün 150’den fazla ülkede uygulanmakta, bir düzineden fazla dile çevrilmiş bulunmakta ve uluslararası alanda otizm spektrum bozukluğu olan ergenler için en güçlü kanıta sahip sosyal beceri müdahalesi olarak kabul edilmektedir.
PEERS for Adolescents, 14 hafta süren, haftada 90 dakikalık eş zamanlı ergen ve ebeveyn oturumlarından oluşan yapılandırılmış bir programdır. Her oturum, bir önceki oturumun üzerine inşa edilir.
| Hafta | Konu |
|---|---|
| 1 | Sohbet Becerileri I — Bilgi Alışverişi |
| 2 | Sohbet Becerileri II — Karşılıklı Konuşma |
| 3 | Sohbet Becerileri III — Elektronik İletişim |
| 4 | Uygun Arkadaş Seçimi |
| 5 | Mizahın Uygun Kullanımı |
| 6 | Sohbete Katılma |
| 7 | Sohbetten Çıkma |
| 8 | Birlikte Vakit Geçirme (Get-Togethers) |
| 9 | İyi Sportmenlik |
| 10 | Reddedilme I — Alay ve Utandırıcı Geri Bildirim |
| 11 | Reddedilme II — Zorbalık ve Kötü Üne Sahip Olmak |
| 12 | Anlaşmazlıkları Yönetme |
| 13 | Söylenti ve Dedikodu |
| 14 | Mezuniyet ve Sonlandırma |
Her hafta ergen oturumunda şu bileşenler yer alır:
Eş zamanlı yürütülen ebeveyn oturumunda ise ebeveynler aynı becerinin sosyal koçluk boyutunu öğrenir, gerçek hayattaki uygulamada nasıl rehberlik edeceklerini deneyimlerler.
PEERS, arkadaşlık kurmaya istekli ve programa gönüllü olarak katılmak isteyen ergenler için tasarlanmıştır. Aşağıdaki gruplarda kanıta dayalı etkililiği gösterilmiştir:
Daha geniş bir bakışla: Arkadaşlık kurma ve sürdürmenin adımlarını bilmeyen herhangi bir ergen PEERS’ten faydalanabilir. Program, “sosyal hataların düzeltilmesinden” çok “beceri kazandırmaya” odaklandığı için tanıdan bağımsız geniş bir uygulanabilirliğe sahiptir.
PEERS’in ilk randomize kontrollü çalışması 2009 yılında Journal of Autism and Developmental Disorders dergisinde yayımlanmıştır (Laugeson, Frankel, Mogil & Dillon, 2009). Bu çalışma, OSB tanılı 13–17 yaş arası ergenlerde PEERS grubunu bekleyen kontrol grubu ile karşılaştırmış; PEERS grubunda:
bulunmuştur.
Sonraki çalışmalarda bu bulgular tekrarlanmış; ek olarak otizm semptomlarında, özellikle sosyal duyarlılıkta anlamlı azalma saptanmıştır.
Zheng, Kim, Salzman, Ankenman ve Bent’in 2021 yılında yayımladıkları meta-analizde, PEERS’in otizmli ergenlerde aşağıdaki alanlarda etki büyüklüklerini ortaya koymuştur:
(Hedge’s g: 0.2 küçük, 0.5 orta, 0.8 büyük etki büyüklüğü olarak değerlendirilir.)
Mandelberg, Laugeson, Cunningham, Ellingsen, Bates ve Frankel’in 2013 yılında yayımladıkları uzun dönem takip çalışması, PEERS’i tamamlamış ergenlerin kazanımlarını eğitimden 1–5 yıl sonra da koruduğunu göstermiştir. Programın bitiminden ortalama 29 ay sonra yapılan değerlendirmelerde sosyal beceriler korunmuş; bazı alanlarda artmıştır.
PEERS, dünyanın dört bir yanında çeşitli kültürlerde uyarlanmış ve geçerliği gösterilmiştir. Türkiye dahil 150’yi aşkın ülkede uygulanmakta; kültürel farklılıklara karşı sağlam bir uyum kapasitesi göstermektedir.
Estabillo ve arkadaşlarının 2022 yılındaki çalışması, PEERS’in online formatta da yüz yüze formatla benzer etkililiği gösterdiğini ortaya koymuştur. Bu, programa coğrafi olarak farklı bölgelerden erişim olanağı sağlar.
PEERS’i tamamlayan bir ergen ve onun sosyal koçu olan ebeveyni şu becerileri kazanır:
Akran reddi ve sosyal izolasyon, ergenlikte depresyon, anksiyete, düşük benlik saygısı, madde kullanımı, akademik başarısızlık, okul terki ve intihar düşünceleri ile ilişkilendirilmiştir. Buna karşılık bir ya da iki yakın arkadaşa sahip olmak, yaşamın ilerleyen dönemlerindeki uyumu öngören, stresli yaşam olaylarının etkisini hafifleten koruyucu bir faktördür.
PEERS, bu koruyucu faktörü inşa etmenin somut, kanıta dayalı bir yoludur.
PEERS’i diğer sosyal beceri programlarından ayıran özellikler:
PEERS, “doğru” bir sosyal var oluş biçimi olduğunu öne sürmez. Programın temel duruşu şudur:
İnsanlar dünyayı farklı yollarla deneyimler. Farklılıklar bizi daha az ya da daha çok yapmaz. Nörofarklılıkta güç vardır. PEERS, güçlü yanlara dayalı bir yaklaşımdır.
Eğitimde öğretilen stratejiler, “sosyal olarak yardımcı” ve “sosyal olarak riskli” davranışlar olarak sunulur. Hangi stratejiyi nerede kullanacağı her zaman katılımcının kendi seçimidir. Bir strateji bireye kendisinden uzaklaşıyor gibi hissettiriyorsa, kullanılmak zorunda değildir.
PEERS, sertifikalı eğitim seminerini tamamlamış ruh sağlığı profesyonelleri (psikolog, psikiyatr, sosyal hizmet uzmanı, aile danışmanı), öğretmenler ve okul tabanlı profesyoneller tarafından uygulanabilir. Eğitimi tamamlayan profesyoneller, kendi ortamlarında — klinik, okul, özel eğitim merkezi — programı uygulama yetkinliği kazanır.
+90 (533) 506 62 69
